Dr. Özkan Kantemir
Devleti ve milleti hayatta tutmak için muharebeye katılan birliklerin birinci önceliği doğal olarak ilk önce kendilerini hayatta tutmak, yani bekadır. Modern muharebelerde beka, yalnızca personelin korunması veya platformların zırh kalınlığı ile açıklanacak bir kavram değildir. Ukrayna Savaşı’nda edinilen tecrübeler ışığında bekanın, düşman tarafından tespit edilmemek, vurulmamak, vurulduğunda görev yapmaya devam edebilmek ve zayiatı hızla telafi edebilmek gibi çok katmanlı bir anlayışa dönüştüğünü görüyoruz. Savaşın ilk günlerinden itibaren her iki tarafın da yaşadığı sivil ve askerî kayıplar, bekanın manevra ve ateş desteği gibi diğer muharebe fonksiyonlarını doğrudan etkilediğini ortaya koymuştur.
Muharebe sahasında hayatta kalmanın birinci kuralı “görülmemek”tir. Modern muharebelerde yeri tespit edilen unsur, çok kısa bir süre içinde ateş altına alınmaktadır. İnsansız hava araçları, askerî ve ticari uydular, elektronik tespit sistemleri gibi ISR (İstihbarat, Gözetleme, Keşif – Intelligence, Surveillance, Reconnaissance) vasıtaları ile birliklerin faaliyetleri sürekli olarak izlenebilmektedir. Ukrayna harp alanında sabit duran unsurların süratle ateş altına alınarak etkisiz hâle getirildiği sayısız örnek vardır. Bu nedenle, kamuflaj, gizleme ve aldatma sadece düşmanın gözünden sakınacak şekilde ele alındıkları klasik anlamlarının ötesinde; elektromanyetik ve termal izleri gizleyecek ve hareket paternini rutinlikten kurtaracak şekilde yeniden ele alınmalıdır. Fizikî görünürlük yanında sayısal ve elektromanyetik görünürlüğün de azaltılması giderek karmaşıklaşan beka denkleminin vazgeçilmez bir değişkeni hâline gelmiştir.
Beka, manevra ile iç içedir. Ukrayna Savaşı’ndaki ağır kayıpların nedeni arazide birlik yoğunluğunun arttığı ve birliklerin sabit bırakıldığı muharebe düzenlerinin kullanılmasıdır. Sabit mühimmat depoları, komuta yerleri ve hava savunma unsurları kolayca tespit edilerek yüksek hassasiyet ile ateş altına alınmışlardır. Bu nedenle dağıtık mevzilenme, sık sık manevra yaparak yedek ve değiştirme mevzilerini kullanmak gerekmiştir. Savaşta daha az vurulan unsurlar, kısa süreli konuşlanan görev biter bitmez süratle yer değiştiren ve rutinin dışına çıkabilen birliklerdir. Ukrayna sahasındaki sabit unsurlar ISR destekli ateşlerle kolayca imha edilmiştir.
Bu savaş, ateş destek unsurlarının beka kabiliyetinin, düşman topçusu ile muharebe yeteneğinin sürekliliğine bağlı olduğunu da göstermiştir. Düşman ateşlerinde zafiyet oluştuğunda, topçu birlikleri çok kısa sürede etkisiz hâle getirilmiştir. Örneğin Rusya’nın E105 otoyolu boyunca yürüttüğü düşman topçusu ile muharebe ateşleri ile Ukrayna topçu mevzileri kısa sürede imha edilmiştir.
Ukrayna–Rusya Savaşı, modern muharebedeki acı gerçeği adeta gözümüze sokmuştur: Hava savunması ve elektronik harp desteği yoksa ölürsün! Nitekim bu savaşta insansız hava araçları ve hassas güdümlü dolanan mühimmat tehdidi altında, hava savunması zayıf olan birlikler kolayca etkisiz hale getirilmiştir.
Ukrayna tarafından uygulanan dron tabanlı uzaktan mayınlama yöntemi ile Rus birliklerinin ikmal yollarının hızla mayınlandığı, bu suretle Rus tarafının lojistik sürekliliği bozulmuştur. Savaşta nehir gibi doğal savunma hatlarının korunmasında mayın harbinin önemi yeniden anlaşılmış, hibrit muharebe sahasında klasik hale gelen el yapımı patlayıcılar da yaygın olarak kullanılmıştır. Mayın ve el yapımı patlayıcılarla ile mücadele için kuvvet ve kaynak ayrılmasının önemi yeniden görülmüştür. Yoğun antitank mayınları, uzaktan tetiklenen el yapımı patlayıcılar, birliklerin ilerleme veya geri çekilme mihverlerinde tuzaklanan yollar, mayın-ateş birleşik taktiklerin uygulandığı ölüm bölgeleri modern muharebe sahasında da bekanın birer bileşenleri olmaya devam etmektedir.
Beka, sadece vurulmamak değil, vurulduktan sonra görev yapabilme kapasitesini de koruyabilmektir. Ukrayna Savaşı’nda zırh koruması, aktif/pasif koruma sistemleri ve emniyet birliklerinin kullanılmalarının yanında, vurulan araçların ve tesislerin hızlı tamiri, yaralı tahliyesi ve ateş altında kalan sistemlerin kısa sürede yeniden faal hâle getirilmesi önem kazanmıştır. Özellikle, zırhlı araçların ve topçu birliklerinin düşman ateşi ile kısmî hasar almalarına karşın görevlerine devam edebilmeleri kritik bir avantaj getirmiştir. Bu durum, bakım-onarım unsurlarının temas hattının çok gerisinde değil, harekât alanına olabildiğince yakın ve mobil olarak yapılandırılmaları gerektiğini göstermiştir. Vurulduktan sonra ayakta kalabilmek dağıtık konuşlanmayı, yedek platform ve personele sahip olmayı, hızlı ikmal ve onarım yeteneğini kullanabilmeyi ve özellikle ISR unsurlarını harcanabilir kabul ederek harp edebilmeyi gerektirmektedir.
Beka, sadece muharebe sahasındaki birliklerin korunması değil, ikmal, bakım ve diğer lojistik unsurların da hayatta kalmasına bağlıdır. Ukrayna tarafından işgal altındaki limanlardaki Rus deniz unsurlarına yönelik düzenlenen hassas taarruzlar ile yüksek değerlikteki deniz platformlarının imha edilmesi, Rusya’ya ait kritik lojistik düğüm noktalarını hedef alması, cephedeki bazı Rus birliklerin fiilen savaşamaz hâle gelmesine neden olmuştur. Bu savaşta ikmal noktalarının vurulması sonucunda yakıt ve mühimmat yokluğu nedeni ile muharebe görevlerinin iptal edilmesi lojistik bekanın önemini gün yüzüne çıkarmıştır. Denilebilir ki Ukrayna’da beka pek çok kez yakıt eksikliği ile kaybedilmiştir.
Öte yandan, Ukrayna–Rusya Savaşı bekanın artık sadece birliklerin hayatta kalmaları anlamına gelmediği, sivil nüfusun ve altyapının dayanıklılığı ile doğrudan orantılı olduğunu ortaya koymuştur. Rusya’nın “kuşat-aç bırak” taktiği, doğrudan askerî hedeflerin ele geçirilmesi yerine abluka altına alınan meskûn mahalleri içinde yaşanamaz hale getirmeyi, gıda, su ve enerji altyapısını hedef alarak Ukrayna unsurlarının direncini kırmayı amaçlamıştır.
Beka sadece askerî değil, aynı zamanda politik bir kavramdır. Otoriter yönetimlerin, askerî başarılardan ziyade iç istikrarı önceleyen kararlar aldığı görülmüştür. Belarus tarafından iç istikrar kaygıları nedeniyle savaşa doğrudan dâhil olmaktan kaçınılması, rejimin bekasının askerî düşüncelerin önüne geçebileceğinin güzel bir örneğidir.
Ukrayna Savaşı bekanın sadece fizikî olmadığını, psikolojik dayanıklılığın da önemli olduğunu kanıtlamaktadır. Muharebelerde yaralananların sıhhi tahliye ve tedavileri ile hayatını kaybedenlerin muharebe sahasından tahliye süreçlerinin doğru işleyip işlemediği en çok muharebeden sağ çıkanların morali üzerinde büyük tesirler bırakır. Travma yaşamış personelin yeniden zorla muharebeye sokulması, birlik bütünlüğünü ve savaşma azmini zayıflatır. Karadeniz’de Ukrayna tarafından batırılan Rusya’nın Karadeniz filosunun amiral gemisi olan Moskva kruvazöründen kurtarılan personelin yeniden görevlendirilmeyi reddetmeleri psikolojik bekanın önemini vurgulamaktadır.
Ukrayna–Rusya Savaşında kullanılmaya başlanan fiber güdümlü FPV (First Person View) sistemlerinin öldürücü etkilerine karşı tamamen etkili tedbirlerin geliştirilmesi henüz mümkün olmamıştır. Buna karşın, Rusya tarafından kamuflaj ve gizleme bakımından yenilikçi bir çözüm olarak özellikle meskûn mahallerde kullanılmak üzere moloz yığıntısı görünümlü bir örtüyle FPF dronların tespit etmesini engelleyen bir yöntem keşfetmiştir. Üç boyutlu bir yapıya sahip olan yeni gizleme ağı, üzerine yerleştirilen taş, tuğla ve beton parçalarıyla dışarıdan bakıldığında sıradan bir yıkıntı izlenimi vererek drone operatörlerini ve optik keşif sistemlerini yanıltmaktadır. (Resimlerin Kaynağı: united24media.com)
Bu görüntülerden çıkarılması gereken ders şudur: Muharebe sahasındaki gelişmelere adapte olabilecek biçimde yenilikçi çözümler üretenler hayatta kalır.
Ukrayna–Rusya Savaşı’ndan elde edilen bu dersler, Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) açısından beka fonksiyon alanının yeniden ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Beka anlayışımız, sadece korunmayı değil dayanıklılığı ve sürekliliği de içermelidir. Beka, manevra, ateş desteği, ISR ve lojistik ile eş zamanlı planlanmalıdır. Beka artık pasif savunma tedbirleri değil, harekâtın aktif bir parametresidir.
Bu kapsamda, müteakip harekât ortamlarına uygun çok katmanlı gizleme ve aldatma anlayışı geliştirilmelidir. Kamuflaj sistem ve teknikleri yalnızca gözle gözetlemeyi değil, termal, elektromanyetik ve sayısal izlerin de gizlenmesini kapsamalıdır. Özellikle dolanan mühimmat ve dron tehditlerine karşı etkili millî çözümler geliştirilmeli, tüm kara unsurlarında “ateş et-yer değiştir” ve “dağıl-mevzilen” kültürü geliştirilmelidir.
Ukrayna sahası, küçük dronların bile büyük etkiler yaratabildiğini göstermiştir. TSK açısından hava savunma, elektronik harp, fizikî kamuflaj ve aldatma tedbirleri birlikte sinerji yaratacak şekilde ele alınmalıdır.
Tek er, sistem, platform ve birliklerin kullanım doktrinleri rutinlikten uzak harekete, dağıtık konuşlanma ile sık yer değiştirmeye dayanmalı ve komuta-kontrol bütünlüğü sağlanmalıdır. Komuta yerleri, ateş destek unsurları ve kritik lojistik tesisler için alternatif ve yedekli yapılar geliştirilmelidir.
Ukrayna örneğinde olduğu gibi, lojistiği çöken bir kuvvetin ateş ve manevra kabiliyetini çok kısa sürede kaybettiğini göstermiştir. TSK’nın sınır ötesi operasyonlarında da lojistik beka belki de taktik bekadan daha önemlidir. Çünkü en hassas alanlar ileri ikmal noktaları, geçici mühimmat depoları, akaryakıt ve bakım unsurlarıdır. Bu nedenle TSK için dağıtık lojistik, mobil ikmal, iyi gizlenmiş ve aldatmaya dayalı ikmal düzenleri beka planlamasının merkezinde bulunmalıdır.
TSK açısından topçu, roket ve füze unsurlarının hayatta kalma kabiliyeti, atış menzilinden daha önemli hâle gelmektedir. Düşman topçusu ile muharebe ateşleri, sadece topçular tarafından yapılan ateşleri değil, ISR, elektronik harp ve müşterek ateşleri kapsamalıdır. Aksi hâlde ateş gücü, daha kullanılmadan kaybedilebilir.
Ukrayna’da mayınların özellikle nehir gibi engellere dayanan bölgelerde savunmadaki etkinliğinin azalmadığı görülmüştür. Savaş, TSK tarafından son yıllarda sınır bölgelerinde yürütülen mayın temizliği çalışmalarına karşın klasik mayın harbi yeteneklerinin muhafaza edilmesi gerektiğini ortaya koymuştur.
Bakım, onarım, sıhhi tahliye ve tedavi unsurları, bekanın ayrılmaz birer parçası olarak harekât planlamasına entegre edilmelidir. Sınır ötesi harekâtlarda ikmal merkezleri, geçici depolar ve ulaştırma hatları aktif olarak korunmalıdır.
Muharebe sahasında görevli personelin rotasyonu, dinlenmesi, eğitimi ve rehabilitasyonu da beka kapsamında ele alınmalıdır. Moral ile savaşma azim ve iradesinin korunması komutanların dikkat etmeleri gereken en önemli husustur. Çünkü moralini ve zihinsel direncini kaybeden bir birlik, en modern teçhizatla bile hayatta kalamaz. Sürekli mayın ve el yapımı patlayıcı tehdidi, üzerlerinde birlikler tarafından görünmeyen ama onları her zaman izleyebilen FPV dron olma ihtimali, yaşadıkları ani kayıplar askerler için kolaylıkla tolere edilecek psikolojik yükler değildir. Savaşın amacının benimsenmesi, vatan savunması anlayışı moralin bekası açısından çok önemlidir.
Elektronik harp ortamında muhabere disiplini ve yayın kontrolü standart uygulama hâline getirilmeli, enerji gerektiren her sistemin elektromanyetik spektrumda bir iz bırakacağı planlamalarda dikkate alınmalıdır.
Ukrayna örneği, kendi limanlarında dahi güvende olmayan platformların nasıl hedef haline geldiğini açıkça göstermiştir. Deniz ve hava unsurları için beka barış döneminde tesis edilen sürekli farkındalıkla mümkündür. Deniz gözetleme, denizaltı savunma harbi, liman ve üs güvenliği Mavi Vatan’da bekanın temel unsurlarıdır.
Beka, TSK’nin muhtemel operasyon bölgelerindeki meskûn mahal ve hibrit ortamlarda daha da önem kazanmaktadır. Sivil nüfusun korunması, medyanın etkisi, hukukî ve politik baskılar bekayı daha karmaşıklaştırmaktadır. Ateş gücü kullanımında hassasiyet ile sivil kayıpların asgariye indirgenmesi, görünürlük ve algı yönetiminin önemi artmıştır. Meskûn mahal harekâtlarında askerî anlamda bekanın yanı sıra politik beka da önemli olacaktır. TSK’nın muhtemel harekâtlarında, şeffaf bilgilendirme, uluslararası hukuka uygunluk, müttefiklerle uyumlu söylem beka fonksiyon alanında olumlu bir doğrudan etki yaratacaktır.
Ukrayna-Rusya Savaşı, bekanın artık pasif bir korunma faaliyeti değil, aktif ve dinamik bir mücadele alanı olduğunu açık biçimde ortaya koymuştur. Tespit edilen, sabit kalan ve kendini tekrar eden her unsurun hızla imha edildiği bu yeni harp ortamında; beka, diğer tüm muharebe fonksiyonlarının ön koşulu hâline gelmiştir. TSK açısından ise beka, “vurulmamak” değil, “vurulsa bile vazifeyi yerine getirebilmek”tir.
