Son olarak İngiltere Kraliyet Donanması'na ait HMS Bristol isimli gemisinin söküm işlemi için Türkiye’ye doğru yola çıkması, ülkemizdeki gemi söküm sisteminin insan ve çevre sağlığı açısından etkilerini yeniden gündeme taşıdı
İngiliz donanma gemileri neden Türkiye’de sökülüyor?

İzmir'in kuzeyinde, Ege Denizi'nin Çandarlı Körfezi’ne bakan Aliağa'da yaklaşık 50 yıldır gemi geri dönüşümü yapılıyor. Burada son 15 yılda 2.000’den fazla gemi sökülerek dönüştürüldü.
BBC Türkçe’nin haberine göre; HMS Bristol, son yıllarda İngiltere'den Türkiye'ye gönderilen donanma gemilerinden sadece biri. BBC Türkçe'nin İngiltere Savunma Bakanlığı raporlarından derlediği verilere göre İngiltere, 2009-2024 arasında emekliye ayrılan 31 donanma gemisinin 25'ini Aliağa'daki söküm tesislerine gönderdi.
İzmir'in Aliağa ilçesinde, gemiler yıllanmış pasıyla söküm için en yüksek teklifi veren söküm şirketlerinden birine teslim ediliyor ve kısa bir süre içinde parçalarına ayrılıyor.
İngiltere Savunma Bakanlığı Sözcüsü, donanma gemilerinin sökümünde maddi açıdan en avantajlı anlaşmayı yaparken bir yandan da “ihtiyaç fazlası ekipmanın sorumlu bir şekilde ele alındığından emin olmayı hedeflediklerini” söyledi. Sözcü, tüm sözleşmelerinin etik davranış, modern kölelik, çocuk işçiliği ve asgari işçi yaşı ile ilgili taahhütleri güvence altına almak üzere hazırlandığını belirtti.
İngiltere, ülke dışına geri dönüşüm için gönderilen gemilerde tehlikeli atıkların neler olduğunu miktarlarıyla birlikte belgeliyor; her bir geminin, işçi sağlığı ve güvenliği ile çevresel standartlara uyumlu olarak söküldüğüne dair ”fotoğraflı kanıtlar” sağlanmasını talep ediyor.
ILO’ya göre en tehlikeli işlerden biri

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ise gemi sökümünü yaralanmalar ve kullanılan zehirli maddelere bağlı meslek hastalıkları nedeniyle “en tehlikeli işlerden biri” olarak tanımlıyor.
Sivil toplum kuruluşları (STK) da Türkiye'de gemi söküm sektöründe kullanılan yöntemlerin çevreye ve halk sağlığına olumsuz etkileri olabileceğine dikkat çekiyor.
İzmir'deki Dokuz Eylül Üniversitesi Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Enstitüsü'nden Prof. Gökdeniz Neşer, söküm aşamasına gelmiş gemilerde “asbest çeşitleri, ağır metaller, ozon tabakasına zarar veren gazlar, radyoaktif maddeler, petrol ve türevlerinin atıkları gibi zararlı maddeler” bulunabileceğini belirtti.
Türkiye gemi sökümü için neden cazip?
İskoçya'daki Strathclyde Üniversitesi Gemi Mühendisliği bölümünden Dr. Sefer Anıl Günbeyaz, Türkiye'de işgücü ve çevre düzenlemelerine uyum maliyetlerinin AB ve İngiltere'ye göre daha düşük olduğunu söyledi.
Dr. Günbeyaz'a göre ihaleye çıkıldığında Türkiye'deki şirketler en yüksek miktarı ödeyebiliyor, dolayısıyla gemileri Türkiye'ye göndermek “daha cazip” oluyor.
Belçika merkezli NGO Shipbreaking Platform'a (Gemi Söküm Platformu) göre askeri ya da ticari gemi sökümü için Türkiye'yi tercih edenler arasında Hollanda, Yunanistan, İtalya, Portekiz gibi Avrupa Birliği ülkeleri de var.
Gemiler sökülürken başta çelik gibi ekonomik değeri olan yüksek malzemeler elde ediliyor. Gemi geri dönüşüm ihalesini kazanan şirketler daha sonra bu değerli parçaları satarak para kazanıyor.
BBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan Avrupa Birliği Komisyonu, gemi geri dönüşüm tesislerinin tercihinde en önemli etkenin gemilerinin sökümü için sunulan fiyat olduğunu kaydetti. Komisyon, Güneydoğu Asya ve Türkiye'nin, AB'ye kıyasla daha yüksek fiyatlar sunduğuna dikkat çekti.
22 tesisin sadece 9’u AB onaylı
İzmir Aliağa'da gemi geri dönüşüm alanında 22 tesis var ve her yıl ortalama 150 gemi sökülüyor. Yani yılda ortalama 900 bin gross ton metal ve diğer malzemeler parçalanıyor, bazıları geri dönüştürülüyor, atık maddeler depolanıyor.
Bunlardan sadece 9’u Avrupa Birliği (AB) onaylı. Bu, iş güvenliği ve çevresel standartlar konusunda AB denetimlerine tabi oldukları anlamına geliyor. Komisyon, AB sınırları içinde olsun ya da olmasın, tesislerin katı standartlara göre değerlendirildiğini ve buna göre AB listesine dâhil edildiğini söyledi.
AB denetim raporlarında bazı tesisler zaman zaman ciddi ihlallerle suçlanabiliyor. Bunlar arasında geçmişte bir tesiste asbest yoğunluğunun insan sağlığına risk oluşturacak kadar yüksek olması, bir başka tesiste işçilerin koruyucu ekipmanlar giymeden çalışması gibi önemli iddialar yer aldı. Hatta AB, 2022 yılında Türkiye'de işçi ölümlerinin yaşandığı iddia edilen bir tesisi listesinden çıkarmıştı.
Türkiye'de bakanlıklar gemi dönüşüm sektörüne ilgili denetimleri yapıyor ancak STK'lar bunların sonuçlarının yeteri kadar yaygın paylaşılmadığını belirtti. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ise bu tesislerde “rutin olarak” teftişlerin gerçekleştirildiğini vurguladı.
Bakanlık BBC Türkçe ile paylaştığı açıklamada, denetimler sırasında mevzuata aykırılık tespit edilmesi halinde gerekli idari yaptırımların uygulandığını kaydetti.
Gemi Söküm Platformu da ‘kirlilik var’ diyor
Gemi Söküm Platformu adına BBC Türkçe'ye konuşan Ekin Sakin, AB denetimlerinin başladığı 2019'dan bugüne tesislerde iyileşmeler olduğunu söylüyor. Ancak daha geliştirilmesi gereken “pek çok şey” olduğunu söyledi. Ekin Sakin, “Ortada kullanılan teknikten ve buna ilişkin risklerin yönetilmemesinden kaynaklanan kümülatif bir kirlilik var, herkes birbirini suçluyor, bunun çözülmesi gerekiyor” dedi.
ÇED raporu da istenmiyor
Gemi Söküm Platformu, Aliağa'daki tesislerin, Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) sürecinden muaf tutulmasını da eleştiriyor. Tesislerin ÇED sürecine tabi olmasını isteyen çevre kuruluşları, İzmir Barosu ve meslek odaları 10 Ocak'ta Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'na karşı dava açtı.
Ege Çevre ve Kültür Platformu (Egeçep) Hukuk Kurulu üyesi Arif Ali Cangı, mahkemenin davayı, ÇED muafiyetinin verilmesinden yaklaşık dokuz yıl sonra açıldığı gerekçesiyle reddettiğini söyledi. Cangı, Danıştay tarafından onanan kararı Anayasa Mahkemesi'ne taşıyacaklarını da kaydetti.
Türkiye’deki söküm yöntemi AB’de kullanılmıyor
Aliağa'daki tesislerin kullandığı baştankara yönteminde gemiler, önce denizde kesiliyor. Malzeme hafifledikçe karaya, ideal olarak beton zeminlere çekiliyor. Gemi sökümünün doğrudan karada yapılması gemilerdeki kirliliğin toprağa karışması tehlikesini doğuruyor, sıvı atıklarda sızıntı yaşanma ihtimali de ortaya çıkıyor.
Avrupa Komisyonu Sözcüsü, AB Gemi Geri Dönüşüm Yönetmeliği'nin, baştankara dâhil herhangi bir geri dönüşüm yöntemine yönelik “kesin bir yasak” içermediğini vurguluyor.
Aliağa'da arsenik, kurşun, ağır metaller tespit edildi
Üniversiteler ve STK’lar tarafından yapılan bazı araştırmalar, Aliağa'nın arsenik, kurşun, ağır metaller ve toksik maddelerle yoğun bir şekilde kirlendiğine işaret ediyor.
Aliağa Belediyesi, 28 Şubat'ta devraldığı Aliağa Gemi Söküm Bölgesi'nde yaptığı ilk denetimlerde 15 bin ton tehlikeli atığın çevreye zarar verici şekilde depolandığını açıkladı. Atıkların insan ve çevre sağlığını tehlikeye sokacak şekilde etrafa saçıldığını söyleyen belediye, ilgili birimler ve bakanlıkların bilgilendirildiğini, sorumlular hakkında faaliyet durdurma dâhil her türlü yaptırımın uygulanacağını söyledi.
Prof. Neşer ise, Aliağa ve çevresindeki su, hava ve toprak kirliliğinin “tek bir endüstriye ya da faaliyete” mal edilmesinin zor olduğunun altını çiziyor. Aliağa'da iki liman, bir LNG terminali, bir enerji santrali ve büyük bir rafineri bulunuyor. Birçok demir çelik fabrikasının da yer aldığı alan, Türkiye'nin en büyük sanayi bölgelerinden biri.
30 kat fazla ölüm oranı!
Aliağa'daki gemi dönüşüm tesisleri iş kazaları ve işçi ölüm haberleriyle de gündeme geliyor. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi'nin (İSİG) raporuna göre 2013-2022 yılları arasında İzmir Aliağa'da en az 97 işçi yaşamını yitirdi. Raporda, Aliağa gemi söküm sektöründeki ölümlerin oranının Türkiye'de resmi olarak açıklanan işçi ölüm oranının “30 katına denk geldiğini” iddia edildi.
Ege İşçi Birliği Sözcüsü Sonay Tezcan, Aliağa'da “iş kazası geçirmeyen işçi neredeyse yok denilebilir” iddiasında bulundu. BBC Türkçe'ye konuşan bazı işçiler de denetimler yapılacağı zaman şirketlerde “temiz bir imaj yaratıldığını” ancak bunun dışında ortamın “dumanı, yağı ve pasıyla savaş alanı gibi” olduğunu iddia etti. Bu iddialarla ilgili Gemi Geri Dönüşüm Sanayicileri Derneği (Gemisander) ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ise bir cevap vermedi.
İşçilerin iddiaları davalara konu oldu
Bu davalardan biri Temmuz 2023'te İngiltere'nin Türkiye'ye gönderdiği gemilerin neredeyse tamamının ihalesini alan bir gemi söküm şirketine açıldı. Dava belgelerinde 20 yıla yakındır çalışan bir işçiye, akciğer hastalığı nedeniyle resmen meslek hastalığı tanısı konduğu görülüyor.
Mahkeme belgelerinde şirket tarafından 2015 yılına kadar iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmediği de iddia ediliyor. Dönüşüm şirketi ise suçlamaları kesin bir dille reddetti. Şirket, yazılı açıklamasında, “Çalışanlara eğitim vererek kazaların meydana gelme olasılığını en aza indirmek için elimizden gelenin en iyisi yapıyoruz” denildi.
Öte yandan, şirket ve davacılar arasında Mayıs 2025’te bir protokol imzalandı. Protokolde, işçilerin şirkette çalışmalarıyla bağlantılı olarak meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi zararının karşılanması konusunda tarafların anlaştığı belirtildi. Protokolün ardından taraflar davalarını geri çekti.





