ABD’nin Körfez’deki askeri varlığını güçlendirmesiyle artan gerilim sürerken, İran dünyanın en kritik enerji geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı için dikkat çeken bir uyarıda bulundu. İran Stratejik Dış İlişkiler Konseyi Sekreteri Celal Dehgani Firuzabadi, savaş çıkması halinde “enerji güvenliğinin tehlikeye gireceğini ve Hürmüz Boğazı’nın kapatılacağını” söyledi.
Dünyada ham petrolün yaklaşık beşte biri, en dar noktası yalnızca 40 kilometre genişliğinde olan bu su yolundan taşınıyor. ABD, İran’ın nükleer programı nedeniyle artan gerilim ortamında Körfez’deki askeri varlığını istikrarlı şekilde artırıyor.
İki ülke arasındaki görüşmeler sürerken, Amerikan Ulaştırma Bakanlığı Denizcilik İdaresi 9 Şubat’ta ABD bayraklı ticari gemilere İran karasularından mümkün olduğunca uzak durmaları yönünde uyarı yayımladı. Açıklamanın ardından petrol fiyatları yüzde 1’den fazla yükseldi, ertesi gün ise hafif geriledi.
Bölgede daha önce gerilim tırmandığında BBC’ye konuşan İngiliz Dış İstihbarat Servisi MI6’nın eski başkanı Sir Alex Younger, “Hürmüz Boğazı’nın kapatılması, petrol fiyatı üzerindeki etkisi göz önüne alındığında, açıkçası inanılmaz bir ekonomik sorun olurdu” değerlendirmesinde bulunmuştu.
Enerji akışı ve stratejik önem
Veri analiz firması Vortexa’ya göre, geçen yıl Hürmüz Boğazı’ndan günlük ortalama 20 milyon varilden fazla ham petrol, kondensat ve yakıt geçti. Bu miktar, deniz yoluyla taşınan yıllık yaklaşık 600 milyar dolarlık enerji ticaretine karşılık geliyor.
İran, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Kuveyt ve Irak, ham petrol ihracatlarının büyük bölümünü —çoğunlukla Asya pazarlarına— bu boğaz üzerinden gerçekleştiriyor. Su yolunda yaşanabilecek herhangi bir aksama, küresel petrol teslimatında ciddi gecikmelere ve fiyatlarda zincirleme etkiye yol açabilir.
Hürmüz Boğazı, İran ile Umman arasında yer alıyor. Giriş ve çıkış genişliği yaklaşık 50 kilometre, en dar noktası ise yaklaşık 40 kilometre. Ancak büyük gemiler için yeterli derinlik yalnızca orta kesimde bulunuyor. Denizcilik navigasyon haritalarına göre ağır petrol tankerleri güvenli giriş ve çıkış şeritleriyle birlikte toplam yaklaşık 10 kilometre genişliğindeki bir kanaldan ilerlemek zorunda.
Tankerler Basra Körfezi’ne girerken İran ile Arap ülkeleri arasında tartışmalı olan Büyük ve Küçük Tunb adalarına yaklaşıyor. Uzmanlara göre deniz trafiğini aksatmanın en olası yöntemi askeri müdahale olurken, benzer bir durum 1980-1988 arasındaki İran-Irak savaşı sırasında yaşanmıştı.
Analistler, İran için Hürmüz Boğazı’nı kapatma seçeneğinin, nükleer silaha sahip olmaya benzer bir “caydırıcı güç” olarak görüldüğünü belirtiyor. Uluslararası toplum uzun süredir İran’ın askeri nükleer program arayışına karşı çıkıyor. Büyük güçler de Tahran’ın stratejik konumunu küresel enerji arzını kesmek için kullanmasına izin vermeyeceklerini defalarca dile getirdi.
Uzmanlar, İran’ın boğazı geçici olarak bloke edebileceğini, ancak ABD ve müttefiklerinin askeri yollarla deniz trafiğini yeniden sağlayabileceği görüşünde birleşiyor.
ABD Kongre Araştırma Servisi’nin 2012 tarihli raporuna göre İran, Hürmüz Boğazı’nda kademeli adımlar atabilir. Bu adımlar arasında seyir yasağı ilan etmek, gemilerin denetlenebileceğini ya da ele geçirilebileceğini duyurmak, uyarı ateşi açmak, belirli gemileri hedef almak, deniz mayınları döşemek ve denizaltılar ile füzeler kullanmak yer alıyor.
İran-Irak savaşı sırasında İran, petrol tankerlerine karşı İpekböceği füzeleri konuşlandırmış ve Körfez sularına deniz mayınları döşemişti. Bu mayınlardan biri USS Samuel B. Roberts gemisine isabet etmiş, ABD misillemede bulunmuştu. İran boğazı tamamen kapatamamış ancak gemi sigorta primlerinin artmasına ve Körfez çıkışında tıkanıklığa yol açmıştı.
Uzmanlara göre, her ay bu su yolundan geçen yaklaşık 3 bin gemiyi durdurmanın en etkili yollarından biri hızlı saldırı botları ve denizaltılarla mayın döşemek olabilir. İran donanması ve Devrim Muhafızları Ordusu donanması, yabancı savaş ve ticari gemilere yönelik saldırılar düzenleyebilir. Ancak büyük askeri gemiler de İsrail ya da ABD hava saldırıları için kolay hedef haline gelebilir.
İran’ın hızlı botları gemisavar füzelerle donatılmış durumda. Tahran ayrıca çeşitli gemiler, yarı batık araçlar ve denizaltılara sahip. Uydu görüntülerine dayalı denizcilik takip siteleri, İran ordusuna ait gemilerin ülkenin güney deniz sınırlarına yakın hareketlerini raporluyor.
En çok etkilenecek ülkeler
Vortexa’nın verilerine göre Suudi Arabistan, Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 6 milyon varil ham petrol ihraç ediyor ve bu miktar komşu ülkelerden daha yüksek.
ABD Enerji Bilgi İdaresi’nin (EIA) tahminlerine göre 2024 yılında Hürmüz Boğazı’ndan geçen ham petrol ve kondensatın yüzde 84’ü ile sıvılaştırılmış doğal gazın yüzde 83’ü Asya pazarlarına yöneldi. EIA; Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore’nin boğazdan geçen ham petrolün en büyük ithalatçıları arasında yer aldığını belirtiyor.
