Evelyne Bloch-Dano’nun sebzelere dair akıl dolu bir tespiti var. “Sebzeler zevkin tarafında değil yararın tarafında, gastronominin tarafında değil diyetin tarafında, çocuksu oburluğun değil yetişkin akıl yürütmenin tarafında ortaya çıkar” diyor. Tabii bir de annelerin yemek uyarılarında…
Ne yediğimizin toplumla aramızdaki bağı da gösterdiğini düşünen yazar Evelyne Bloch-Dano, insanın beslenmesini fizyolojik değil sembolik kıstaslara göre seçebilen tek canlı türü olduğunu söyler. “Sağlığı ya da hayatı pahasına bu sembolik boyuta özel bir ayrıcalık veren tek canlı türüdür.”
Son günlerde gündemde en fazla yer bulan konular bunlar: yiyecekler, üretim yöntemleri, tüketim hâlleri, vs… Tabii alışkın olduğumuz lezzet vurgulu cümleler uçuşmuyor havada, sağlık merkezli tartışmalar yaşanıyor. Yeterli denetimin yapılamadığı bir düzende kaçınılmaz olsa gerek.
Zehirlenmelere, sağlıklı yiyeceklere, üretim modellerine, satış tarzına odaklanan fikirlerin arasında şehir bahçeciliği, denetlenebilen küçük üretim alanları gibi öneriler de var. İnsanlar tekrar toprakla ilişki kurmaya davet ediliyor. En nihayet!
Biliminsanı Robin Wall Kimmerer toprak ile insan arasındaki ilişkiyi onarmak için, ekip biçtiğiniz bir bahçeniz olsun, önerisini getiriyordu. Kimmerer gibi toplumdaki hastalıkların çoğunu, toprağa duyulan ve onun insana duyduğu sevgiden kopulmuş olmasına bağlayan biri için şaşırtıcı değil bu bakış. “Bahçe bağ kurabileceğiniz bir yuvadır, toprak da hürmet etmeyi öğretir. …Bir sebze bahçesinde çok önemli bir şey yaşanır: Yüksek sesle, seni seviyorum, diyemeseniz bile, tohumlarla diyebilirsiniz. Ve toprak da size fasulyelerle karşılık verecektir.”
Bahçe önemlidir onun için; bahçedeki besinlerin işbirliğinden doğduğunu anlatır üzerine basa basa. “Ben taşları ve yabani otları temizlemiyorsam üzerime düşeni yapmıyorum demektir. Bu işleri …mesela gübre küreyerek yapabilirim. Ama nasıl ki kurşunu altına çeviremiyorsam, domatesi de yoktan var edemem ya da fasulyeleri çitlere böyle nakış gibi dolayamam. Bu da bitkilerin sorumluluğu ve hediyesi: Cansıza can vermek.”
Anne öğüdü
Bahçeler, bitkiler ve sebzelerle kurduğumuz ilişki sadece bilimsel bilgiyle ilgilenenlerin bakışıyla şekillenmiyor tabii. Düşünürlerden edebiyatçılara kadar pek çok insana esin kaynağı oldu bugüne kadar, hâlâ da öyle, dolayısıyla tüm bunlar bizim bakışımızı da etkiliyor.
Emile Zola Paris’in Karnı’nda, pazar yerini anlatırken okuyucuyu bir renk yelpazesinin içine düşürür. “Üzeri hâlâ çürük toprakla kaplı, açılmış haldeki yeşilliklerin, marulların, hindibaların parlak göbekleri görünüyordu; saman sapıyla birbirine tutturulmuş ıspanak, kuzukulağı, enginar demetleri, fasulye ve bezelye yığınları, kıvırcık istifleri; bakla kabuklarının yarı şeffaf yeşilinden yaprakların koyu yeşiline, yeşilin bütün tonlarını, kereviz saplarının ve pırasa demetlerinin alacalarına doğru zayıflayarak devam eden bir renk yelpazesini gözler önüne seriyordu. Fakat en çok göze batanlar, boylu boyunca bol miktarda yayıldıkları pazarı ikili renk karmaşasıyla aydınlatan havuçların canlı lekeleriyle şalgamların berrak lekeleriydi.”
Zola’nın dilinin tadına doyum olmaz. Peki sebzelerin tadı? Genellikle mükemmeldir ve dahası, Bloch-Dano’nun sebzelerin kolektif tahayyülde diyetle, rejimle perhizle ilişkili olduğu teşhisi de tartışmasız doğrudur. Sebzeler özellikle ölçülü ve dengeli beslenmeden söz ederken öne çıkar. Bir de annelerimizin tembihlerinde… “Büyümek istiyorsan sebzelerini yemelisin.”
Annemin lahana dolması, halamın zeytinyağlı pırasası, komşu teyzenin enginarı, babaannemin sebze çorbası ve ömür boyu doyamadan anacağımız diğer sebzeli yemekler… Annelerimizin ve diğer kadınların sebzelerle işbirliği içinde duygusal hafızamızı etkilediği de bir gerçek tabii. Sebzelerden söz ederken, zannedildiği kadar bitkisel hayatta değiller, diyen Bloch-Dano haksız değil galiba. “…hiç öyle görünmeseler de belki de zamanın başlangıcından bu yana doğayla kültürün en verimli karşılaşmasını oluşturuyorlar.”
Tadı mı, işlevi mi?
Sebzelere sözle bile olsa bu kadar yaklaşınca insanın canının çekmemesi mümkün değil. Ancak büyük olasılıkla mutfakta hazır vaziyette bizi beklemiyorlar. O hâlde yazı için birini seçip, özel olarak onunla birlikte hepsini anmakla yetinmek zorundayız.
Enginar… Michael Largo’nun Bitkilerin Gizli Dünyası kitabında, ona Antik Yunanların iyi bir yiyecek gözüyle baktıkları, Romalıların ise daha ileri giderek enginarı hem nefis bir yemek yapmak için hem de afrodizyak olarak ekip biçtikleri yazıyor. Yunan mitolojisine göre enginara bir aşk hikâyesinin kaynaklık etmesi rastlantı değil galiba. Zeus bir kadını çok beğenir, Cynara’yı. Malum Zeus bu, onu hemen Olimpos’a çıkarır. İkisi, Zeus’un karısı Hera Olimpos’tan her ayrıldığında bir araya gelir. Zeus o kadar memnundur ki Cynara’yı bir tanrıçaya dönüştürür. Sadece Hera ortada yokken Zeus’la birlikte olabilen Cynara ise bu durumdan sıkılıp annesini görmeye yeryüzüne iner. Ancak Zeus kendisinden izin almadan ölümlüleri ziyaret eden sevgilisine öfke kusar, onu kovar ve yeryüzünde dikenli bir enginar bitkisine çevirir.
Enginarın aşk ve afrodizyak etkisiyle anılması sadece mitolojiye özgü değil. Evelyne Bloch-Dano’nun Sebzelerin Efsanevi Tarihi kitabında aktarılan bir halk şarkısı zarif göndermelerle dolu. Onunla bitirelim…
Colin enginarları yerken
Tatlım dedi karısına
Tadına bak, taptazeler daha;
(…)
Güzel kadın, dedi ki ona:
Sen kendin ye, canım
Çünkü benim yememden ziyade eminim,
Daha çok faydası olacak bana.
Bu haberin/makalenin tamamı ya da bir kısmı kaynak gösterilmeden yayımlanamaz. Kaynak gösterilse dahi aktif link verilerek kullanılabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayımlayanlar hakkında yasal işlem başlatılır.
