Gazze’de Ekim ayında ABD’nin öncülüğünde varılan ateşkes anlaşması, çatışmaların sona erebileceğine dair umutları artırmıştı. Ancak aradan geçen iki aya rağmen süreç ilk aşamada kilitlenmiş durumda. Bölge halkı, yıkıntılar arasında yer değiştirerek yaşamını sürdürürken, anlaşmanın ikinci aşamasına geçilememesinin ardında siyasi, askeri ve diplomatik birçok başlık bulunuyor.
Trump planının zor soruları
ABD Başkanı Donald Trump’ın önerdiği ateşkes planının ikinci aşaması, hem İsrail hem de Hamas açısından ağır kararlar içeriyor. Bu aşamada Hamas’ın silah bırakması, İsrail’in ise Gazze’deki askeri varlığını daha da azaltarak güvenliği uluslararası bir istikrar gücüne devretmesi gerekiyor. Ayrıca Gazze’yi yönetecek bir geçiş hükümetinin kurulması da masadaki en çetin başlıklardan biri.
Kayıp rehine dosyası: Ran Gvili
Ateşkesin önündeki bir diğer kritik mesele ise İsrail’in kayıp son rehinesi Ran Gvili. İsrailli polis memuru Gvili, Hamas’ın 7 Ekim 2023’teki saldırıları sırasında esir alınmıştı. Hamas, Gazze’deki enkazda yapılan aramalara rağmen Gvili’ye dair hiçbir ize ulaşamadıklarını söylüyor.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, ikinci aşamaya geçilmesi için hayatta olan ya da olmayan tüm rehinelerin iade edilmesinde ısrarcı. Gvili’nin ailesine geçen yıl oğullarının hayatta olmadığı bildirilmişti. BBC’ye konuşan annesi Talik Gvili, “Çocuğumuzu çaldılar, onu kaçırdılar” ifadelerini kullanırken, babası Itzik Gvili ise Hamas’ın oğullarını pazarlık unsuru olarak elinde tuttuğunu savundu.
Hamas cephesi ise bu iddiaları reddediyor. Bir Hamas yetkilisi BBC’ye yaptığı açıklamada, İsrail’in anlaşmayı uygulamaktan kaçındığını ileri sürdü.
İsrail içinden farklı sesler
İsrail basınına göre ABD yönetimi yine de sürecin ikinci aşamaya taşınmasını bekliyor. Haaretz ve The Times of Israel gazeteleri, Washington’un bu yöndeki baskısının süreceğini yazdı.
2011’de Gilad Şalit’in serbest bırakıldığı müzakerelerde rol alan eski İsrailli arabulucu Gershon Baskin, İsrail’in süreci daha fazla erteleyecek seçeneği olmadığını söyledi. BBC Arapça’ya konuşan Baskin, Trump’ın bu konuda kararını verdiğini ve Netanyahu’ya gecikmeye tolerans gösterilmeyeceğini ileteceğini savundu. Baskin’e göre, bir rehinenin cesedinin Gazze’de kalması, ikinci aşamanın başlamasını geciktirmek için yeterli bir gerekçe değil.
En büyük engel: Hamas’ın silahsızlandırılması
Ateşkesin ikinci aşamasının önündeki en büyük engel, Hamas’ın nasıl ve kim tarafından silahsızlandırılacağı sorusu olarak öne çıkıyor. Israel Hayom gazetesine göre Türkiye, Hamas’ın silahsızlandırılmasıyla görevli olması planlanan Uluslararası İstikrar Gücü’nde (İSG) yer almak için ısrarcı. Ancak gazete, Netanyahu’nun buna kesin olarak karşı çıktığını ve ABD’nin de bu tutumu desteklediğini yazdı.
Şu ana kadar hiçbir ülke İSG’ye katılacağını resmen açıklamadı. Baskin’e göre Hamas, silahlarını dondurmaya ya da üçüncü bir tarafa teslim etmeye razı olabilir; ancak bunu İsrail veya ABD’ye yapmayı kabul etmiyor.
İsrail ordusu nereden çekilecek?
İsrail ordusu şu anda Gazze Şeridi’nin yaklaşık yüzde 53’ünü kontrol ediyor. Ateşkesin ilk aşamasında İsrail, kuzey, güney ve doğudan geçen ve “Sarı Hat” olarak adlandırılan sınıra çekilmeyi kabul etmişti.
İkinci aşama ise yeni askeri konuşlanma hatları, silahsızlanma mekanizmaları, yeniden inşa süreci ve uluslararası denetim düzenlemeleri konusunda anlaşma gerektiriyor. Bu başlıklar, İsrail sınır kasabalarının güvenliği ve Filadelfi Koridoru’ndaki İsrail askeri varlığının geleceği açısından büyük hassasiyet taşıyor.
Emekli general İsrail Ziv’e göre hem Hamas hem de İsrail ikinci aşamaya geçme konusunda isteksiz. Ziv, “Hamas kontrolü kaybetmek istemiyor, İsrail ise siyasi nedenlerle Gazze’de kalmayı tercih ediyor. Kimse geri çekildiğini kendi tabanına anlatmak istemiyor” dedi.
Gazze’yi kim yönetecek?
Gazze’nin gelecekteki yönetimi de çözülmesi gereken bir diğer düğüm. Önerilen plan, Hamas ve Filistin Yönetimi’nden bağımsız bir Filistinli teknokrat hükümeti öngörüyor. Ancak İsrail, bu yapıda Hamas ya da Filistin Yönetimi’nin dolaylı da olsa etkili olacağından endişe ediyor.
Netanyahu hükümeti, Hamas’ın ya da Filistin Yönetimi’nin herhangi bir rol üstlenmesine karşı çıkıyor ve bunun yerine “tarafsız bir Filistin kuruluşu” talep ediyor. Baskin’e göre İsrail, ikinci aşamanın fiilen bir Filistin devletinin kurulmasına giden yolu açmasından da çekiniyor.
Netanyahu–Trump görüşmesi belirleyici olabilir
Tüm bu başlıkların, Netanyahu ile Trump arasında ay sonunda Florida’da yapılması planlanan görüşmede masaya yatırılması bekleniyor. İsrail medyasına göre Netanyahu, bu görüşmede Hamas’ın silahsızlandırılması, Gazze yönetiminde yer almaması, tampon bölgede İsrail askerlerinin kalması ve Türk güçlerinin Gazze’ye konuşlandırılmasının engellenmesi konularında ısrarcı olacak.
Baskin ise Trump’ın Netanyahu’ya ateşkes ihlallerini durdurması yönünde baskı yapabileceğini söylüyor. Ona göre İsrail, ateşkesi Hamas’tan daha fazla ihlal etti.
Can kayıpları artmaya devam ediyor
Hamas’ın yönettiği Gazze Sağlık Bakanlığı’na göre, 10 Ekim’deki ateşkes anlaşmasından bu yana yaklaşık 400 Filistinli hayatını kaybetti, 1000’den fazla kişi yaralandı. 7 Ekim 2023’te başlayan savaşta ise ölü sayısı 70 bin 665’e, yaralı sayısı 171 bin 145’e ulaştı.
