Denizcilik sektörünün unsurlarını merkeze aldığım yazı dizimin bu yedinci bölümünde teknik ve destek hizmetlere değinmek istiyorum. Bilindiği üzere, denizcilik aslında en eski mesleklerden biri. Fakat tarihsel çizgide yaşanan sektörel gelişim ve teknolojik atılımlar, elbette bu alanda da uzmanlık dalları oluşturarak, iş kollarını çeşitlendirmiştir.
Uzmanlıkların ortaya çıkışını belki Neolitik Çağ’da yaşanan tarım devrimine kadar geri götürebiliriz. Fakat genel olarak daha yakın tarihlere küreselleşme çerçevesinde baktığımızda, uzmanlaşma konusu, Birinci Sanayi Devrimi ile eşleştirilmelidir. Denizcilik alanında uzmanlaşma ise bu sektörün özelinde biraz daha erken başlamıştır. Özellikle 18’inci yüzyıl ortalarına geldiğimizde bu alanda yaşanan bazı gelişme evreleri, hizmetler alanında hareketlenme yaşanmasına neden olmuştur. Bu nedenle diyebiliriz ki, denizcilik sektörü tarih boyunca geliştikçe, teknik destek ve hizmetler alanı da kendini iyiden iyiye belli etmeye başlamıştır.
18’inci yüzyılda yaşanan bu değişimlerin başında Birleşik Krallık’ta gerçekleştirilen dönüşüm bizi karşılar. Zira bir tarafta ticari anlamda armatörlerin ve brokerlerin ortaya çıkışı diğer tarafta teknik olarak gemilerde klaslama ve filoların iyileştirilmesi çalışmaları bu ülke sınırlarında başlamıştır. Açıkçası denizcilik iş kollarında uzmanlaşma ve iş dallarının ayrımı netleşmeye başlamıştır. Ayrıca, denizcilik alanında hizmet veren sigortacıların gemilerdeki teknik iyileştirmeleri önemseyen ve direten duruşları, sigortacılık hizmetlerinin de bu gelişimde pay sahibi olmasını sağlamıştır.
O yıllardan günümüze, denizcilik sektöründe çok çeşitli aktörler çeşitli hizmet alanlarıyla var olmaya ve mevzuat oluşturmaya devam etmektedirler. Gemi acenteleri, klas kuruluşları, sigortacılar, brokerler, sörveyörler (denetçiler) bunlardan ilk aklımıza gelen önemli uzmanlık alanları olarak ifade edilebilir. Bu alanların her biri, değişen gemiler, büyüyen tersane organizasyonları, çeşitlenen liman hizmetleri, yeni eklenen rotalar, ulusal ve uluslararası mevzuat nedeniyle kendi içerisinde uzmanlaşmalarını derinleştirmişlerdir.
Bu gelişimi, denizcilik piyasasına düzen getirme alanında önemli adımların atıldığı bir süreç olarak da okumak gerekir. Örneğin, gemilerin bakım-onarımı veya inşası süreçlerinde bu gemilerin uluslararası denizcilik faaliyetlerine uygunluğunun tesisi, daha önceki yazılarımda detaylıca aktardığım gemi inşa sanayisi kadar bu alanda hizmet veren klas kuruluşları, sigortacılar ve bayrak devletleri sayesinde kurulmaktadır. Bu hizmet sağlayıcılar yıllar geçtikçe mevzuatını oluşturmaya ve piyasada yer edinerek piyasada ciddi bir gereklilik gibi etki alanlarını genişletmeye devam etmektedir. Teknik ve destek hizmetler, tersanelerde, limanlar ve marinalarda, gemilerde, bakım onarım tesislerinde veya ofis ortamlarında verilebilir. Bazıları tamamen teknik bazıları ise tamamen işletmecilik odaklıdır ve tamamı denizcilik sektörünün önemli unsurlarından biri olarak denizcilik sektörüne etki etmeye ve yön vermeye devam etmektedir.
Teknik ve destek hizmetlerin her biri, o hizmetlerden faydalananlar için maliyet yaratır. Ayrıca bu hizmetler, sektörel aktörlerin bütçelerinde önemli bir gider kalemidir. Dolayısıyla sektörel kazancı etkileyen ve sektörün toplam gelirleri içerisinde belirli bir yeri olan bir değeri vardır. Örneğin sigorta hizmetleri, belli bir değere sahip bir yat ya da gemiyi olası risklere karşı korur ve öngörülemeyen hasarlara ilişkin bir fayda sağlar. Denizcilik alanında ortaya çıkan sigorta çeşitleri, özellikli sigortalardır ve sigortanın kapsamına bağlı olarak primleri yüksektir. Geminin dışında yük, gemi parçaları, üçüncü şahıslar, kazanç kayıpları, savaş riskleri gibi konular olmak üzere çeşitli sigorta poliçeleri oluşturulabilir. Gemi sigortalarında tekne ve makina teçhizat sigortası ile koruma ve tazminat kulüp sigortası oldukça önemlidir.
Diğer taraftan deniz aracının yaşı ve teknik donanımı, sigorta primini etkiler. Ekonomik ömrünü bitirmiş ya da bu sürece yakın olan teknik olarak yetersiz durumda olan gemilerin her tipteki sigortası yüksek maliyetli olur. Hatta sigortaları yapılmayabilir. Bu çerçeveden baktığımızda sigorta kuruluşlarının uzun yıllardır sektörel regülasyon unsuru olarak dikkat çeken bir özelliği vardır.
Türkiye Cumhuriyeti’nde sigortacılığın tarihsel gelişimi mevcut durumda bizi “Türkiye Sigorta Birliği”ne taşımaktadır. Bugün itibarıyla Birlik’in toplam 71 aktif faaliyette bulunan üye şirketi mevcut olup, bu şirketlerin 47’si hayat dışı, 20’si hayat ve emeklilik ve 4’ü reasürans şirketi olarak faaliyet göstermektedir (İMEAK DTO). Birliğin deniz sigortalarına ilişkin verileri aşağıdaki gibidir:
Kaynak: İMEAK DTO Sektör Raporu, 2024
Sigortacıların dışında sınıflandırma ya da klaslama kuruluşlarının verdiği hizmetler, bir başka önemli destek hizmetlerindendir. Deniz araçlarının inşası sırasında başlayan ve suya atılıp deneme seyirleri boyunca devam eden, tesliminden sonra ise deniz aracının denize elverişliliğini kontrol eden bu kuruluşlar, sektörel gelişme için önemli aktörlerdendir. Klaslama kuruluşları Gemi ve Su Araçlarının İnşa, Tadilat ve Bakım-Onarım Yönetmeliği’nde şu şekilde tanımlanmaktadır:
“Gemi ve su araçlarının asgari güvenlik gereklerinin sağlanması, denizlerde can ve mal güvenliğinin temini ve deniz kirliliğinin önlenmesi amacıyla, gemi ve su araçlarının yapım, onarım, tadilat ve kullanım aşamalarında, gemi ve su araçlarının test, muayene veya denetimi ile onay ve belgelendirme hizmetlerini İdare adına yerine getirmek üzere, İdarenin belirlediği konularda yetki verilmiş ulusal ve yabancı kuruluşlar ile tanınmış kuruluşlar”.
Genel olarak aslında zorunlu olmayan bu uzmanlık alanı, örneğin bir kuru yük gemisinin inşasından başlayıp hurdaya ayrılışına kadar geçen zaman içerisinde, o geminin uluslararası gerekliliklere uyumunu tesis eder. Kuruluşlar, bazen bağımsız denetçiler kullanarak bu kontrolleri gerçekleştirirken bazen de kendi personeli ile süreçlerini takip eder. Bu kontrollerde kendi standartlarına uymayan hususlarla karşılaşırlarsa, verdikleri klas sertifikalarını iptal ederek, sektörel teknik uygunluk hususundaki rollerini sürdürürler.
Uluslararası tanınırlığı olan kuruluşlar, deniz aracının satışında, kiralanmasında, sigortasının yaptırılmasında, krediye konu olmasında kolaylıklar sağlar. İşlevsel rolleriyle 18’inci yüzyılın ortalarından bu yana ciddi bir gelişme gösteren klas kuruluşları, denizci ülkelerde kurulmakta ve özellikle bazıları uluslararası tanınırlıklarıyla ön planda bulunmaktadır.
Uluslararası tanınırlığa sahip olan ülkemizin klas kuruluşu Türk Loydu;
“1960 yılında İstanbul'da kurulan ve Türkiye'nin en köklü sınıflandırma kuruluşlarından biri olarak tanınan bir organizasyondur. Kuruluşun amacı, deniz, inşaat ve endüstri alanlarında güvenliği sağlamak ve standartları yükseltmektir. Türk Loydu, uluslararası standartlara uygun hizmetler sunarak, gemi inşaatından, sanayi tesislerine kadar geniş bir yelpazede denetim ve belgelendirme faaliyetleri yürütmektedir. Zamanla, dünya genelindeki gelişmelerle entegre olarak, denizcilik sektörünün yanı sıra, yenilenebilir enerji ve çevre alanlarında da önemli roller üstlenmiştir. Bugün, Türk Loydu, hem ulusal hem de uluslararası düzeyde güvenilir bir marka olarak, sektördeki liderliğini sürdürmektedir.” (https://www.turkloydu.org/hakkimizda/tarihce/)
Türk Loydu dışında Türkiye’de yetkilendirilen 7 klas kuruluşu vardır: DNV AS, American Bureau of Shipping, Lloyd’s Register Group Limited, Nippon Kaiji Kyokai, Korean Register of Shipping, RINA Services S.P.A, Bureau Veritas SA firmalarıdır (Yetkilendirilmiş Kuruluşlar, https://denizcilik.uab.gov.tr/yetkilendirilmis-kuruluslar). Bu kuruluşlar, uluslararası standartların ve çevrenin korunmasına pozitif katkı sunmaya devam etmektedirler.
Hizmetler alanında bulunan bir başka kuruluş, ülkemizde kendi yönetmeliklerine sahip olan gemi acenteleridir. Gemi Acenteleri Yönetmeliği kapsamında acentesi oldukları gemiyi ya da yatı temsil eder ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’ndan aldıkları yetki belgesi kapsamında faaliyet gösterirler. Türk Ticaret Kanunu’na göre kurulurlar ve Deniz Ticaret Odalarına üye olmak zorundadırlar.
Deniz araçlarının ve denizcilik sektöründe bu alanda hizmet veren işletmelerin ihtiyaçlarını ivedilikle tamamlarlar. Örneğin bir yatın ihtiyaç duyduğu kumanya, transitlog, personel değişimi, transfer, iletişim gibi sınırlaması olmaksızın tüm alanlarda aktif olarak hizmet verirler. Yönetmelikte de belirtildiği gibi, Yaptıkları anlaşmalarla gemi sahibi gerçek veya tüzel kişiler ile kaptan, işleten veya gemi kiralayanın nam ve hesabına hareket eden ve üçüncü kişi ve kuruluşlara karşı bunların haklarını koruyan, bu çerçevede yaptıkları iş ve işlemlerde kendi kusurları dışında sorumlu tutulamayan,anlaşmadaki kişi veya kuruluşlardır. Türkiye’de İMEAK DTO bünyesinde bulunan meslek komiteleri ve ulusal düzeyde kurulan sivil toplum kuruluşları altında örgütlenmişlerdir.
Acenteler ve acente çalışanları yönetmelik kapsamında faaliyet göstermek zorunda olup kendi bölgesine ait yetki belgesi ile iş yapabilmektedir. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı verilerine göre, 31.12.2024 tarihi itibarıyla ülkemizde gemi acenteliği yetki belgesi alarak faaliyet gösteren toplam 1.314 gemi acente firması mevcuttur. Şube yetki belgesine sahip gemi acente firmaları ile beraber bu sayı 1.583’e ulaşmaktadır (İMEAK DTO). Firmaların illere göre dağılımı ise aşağıdaki tablodadır.
Kaynak: İMEAK DTO, Sektör Raporu, 2024
Teknik ve destek hizmetler alanında olan bir başka kuruluş biçimi, yönetmelik açısından acenteler kadar şanslı olmayan, brokerlerdir. Deniz brokerliği işi, denizcilik sektöründe aracılıkla alakalı olan uzmanlıktır. Brokerlik her alanda ortaya çıkan bir uzmanlık olmakla birlikte bu yazının konusunda denizcilik piyasasında hizmet veren brokerler dikkate alınmalıdır. Gemi alım satımı veya yat kiralama ve alım satımı gibi iş dallarında denizcilik piyasasının baş aktörlerinden biri brokerlerdir. Örneğin navlun piyasası ve yönetimi, serbest piyasa koşullarında işleyen süreçleri barındırmakla birlikte bu alanda çalışan brokerler farklı eğitim sahalarına sahiptir. Mesleğin icrası için muhakkak ki bir belge sahibi olmaları gerekmediğinden ve bu kapsamda belgelenmediklerinden brokerleri bir sınıflandırma altında anlatmak pek mümkün değildir. Fakat denizcilik sektörünün ekonomik boyutları için önemli oldukları çok açık bir gerçektir.
Ülkemizde denizcilik sektöründe verilen çeşitli hizmetleri örneklendirmeye çalıştım. Bir sonraki yazımda denizcilik unsurlarından olan su ürünleri sektörünü açıklayacağım.
Bu haberin/makalenin tamamı ya da bir kısmı kaynak gösterilmeden yayımlanamaz. Kaynak gösterilse dahi aktif link verilerek kullanılabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayımlayanlar hakkında yasal işlem başlatılır.
