Denizcilik sektörünün unsurlarını açıkladığım son yazı dizisinde sıklıkla belirtiğim üzere, denizcilik, çok yönlü sektörel boyutları ile uluslararası olma özelliği dikkate alındığında oldukça kapsamlı bir sektördür. Bu nedenle, pek çok farklı eğitim alanlarını içerisinde barındır. Dolayısıyla eğitim alanında sürdürülebilir kalite, sektörel büyümenin önünü açacak bir özelliğe sahiptir.
Deniz yolu taşımacılığı, gemi inşa, gemi geri dönüşümü, kıyı yapıları, deniz turizmi, teknik ve destek hizmetler ile su ürünleri başlıkları altında incelediğim denizcilik sektöründe iktisattan çeşitli işletmecilik alanlarına, gemi inşaatı ve gemi makinaları mühendisliğinden deniz ulaştırma işletme mühendisliğine pek çok alanda eğitim alan nitelikli personel bulunur. Diğer taraftan deneyimlerin ve girişimcilik yeteneklerinin ön planda olduğu çalışma sahaları da vardır. Sektörün bu çok boyutluluğu, eğitim ve tecrübeyi aynı zamanda ve birlikte olanaklı ve gerekli kılan bir özellik ortaya çıkarır.
Bu alanda bireysel başarı, eğitimin yanında yeterli birikim sahibi olmakla da alakalıdır. Bu durum, elbette birçok iş alanı için geçerlidir. Fakat denizcilik için, daha çok gereklidir. Bu yazımda ilgili eğitim alanlarının tamamına değil ama daha ziyade denizcilik eğitimi konusuna değinmek istiyorum.
Liseler, meslek yüksek okulları, üniversiteler ve meslek eğitimi veren kuruluşlar, denizcilik alanında gerekli diploma ve sertifikaları veren eğitim kuruluşlarıdır. Sektörel başarı ile birlikte Türk denizcilerinin uluslararası iş alanında başarısı, bireylere bağlı olduğu kadar bu eğitim kuruluşlarının kalitesine de bağlıdır. İş bulabilirliği etkileyen eğitim becerileri, sektörel gelişmişlik seviyelerini yükseltmek için de geçerlidir. Kaliteli ve tam donanımlı bir eğitim süreci, bireyden ulusala çok geniş bir alanda yankı bulur. Sektörel gelişimin ve dönüşümün anahtarı olur.
Bu anahtarın doğru bir şekilde ortaya çıkarılması ise bir o kadar zor ve uzun bir süreci işaret eder. Denizcilik eğitimi, eğitim ve tecrübenin ortak gerekliliği nedeniyle basite alınabilecek bir özellikte değildir. Bu alanda kalifiye personelin oluşması uzun yıllar alır. Bu durum aslında eğitim yatırımlarının önemini vurgular. Diğer taraftan denizcilik alanında güçlü olan şirketlerin özellikleri, kaliteli eğitime vurgu yapmamızın ne kadar gerekli olduğunun bir göstergesidir.
Aslında birbirini sıkı sıkıya takip eden bir düzen içerisinde bilgi ve tecrübe ne kadar iyileşirse, yeni alışkanlıklar ve fikirler o kadar yaygınlaşır ve talep her zaman daha iyisine doğru devam eder. Bu durum, genel anlamda denizcilik sektörüne bir çerçeve değişikliği getirerek iyileşmeleri sürekli kılar. Zamana yayılarak süreklilik ifade ettiğinde ise köklü değişiklikler yaratma özelliği taşır.
Bu nedenle eğitim faaliyetlerinin uluslararası standartlarda ve kaliteli olması, sektörel değişimin anahtarlarından biridir. Bu değişim hem ulusal gelişim hem de Türk denizciliğinin uluslararası seviyede yükselmesi için önem taşımaktadır. Ülkemizde Yükseköğretim Kurulu’na bağlı olarak üniversitelerde verilen lisans ve ön lisans düzeyindeki denizcilik eğitimleri; denizcilik fakültelerinde, denizcilik işletmeleri bölümlerinde ve çeşitli programlar özelinde yüksekokullarda devam etmektedir. Buna ek olarak Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlı Denizcilik Mesleki ve Teknik Anadolu Liseleri de vardır. Bu bölüm ve programların kendi koşullarında deniz stajı ve işyeri stajı bulunmakta olduğundan öğrenciler eğitim hayatlarının erken yaşlarında iş tecrübesi ile tanışabilmektedir.
Üniversiteler ve ortaöğretim düzeyinde yetkilendirilmiş eğitim kurumları dışında bu alanda uzmanlaşmış özel eğitim kuruluşları da bulunmaktadır. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından yetkilendirilen özel denizcilik kursları, diğer eğitim kuruluşlarında olduğu gibi, Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği’ne uygun olarak Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Eğitim ve Sınav Yönergesi’nde belirtilen müfredata uygun şekilde eğitim verirler.
İktisat alanındaki eğitimleri dışarıda bırakacak olursak ülkemizde denizcilik eğitimi alanında 14 fakülte, 16 meslek yüksekokulu ve 51 lise bulunmaktadır. Bu seviyedeki tüm okullarda toplam öğrenci sayısı 18.480’dir. Liseleri toplamın dışında bıraktığımızda bu sayının 12.609’u, meslek yüksekokulları ve fakültelerin öğrenci sayısı toplamıdır. Öğrencilerin yarısından fazlası İstanbul, İzmir ve Trabzon illerinde bulunan denizcilik eğitim kuruluşlarını tercih etmektedir. Öğrenci toplamının yalnızca yüzde 12’lik kısmı kız öğrencidir. Liselere baktığımızda, en fazla öğrenci İstanbul’da olmakla birlikte İzmir ve Muğla onu takip eden iller olmuştur. 51 adet lisede okuyan toplam denizci öğrenci sayısının yüzde 45’i bu illerde okumayı tercih etmiştir (İMEAK DTO, Sektör Raporu, 2024).
İstanbul, Kocaeli ve Ordu sınırlarda bulunan meslek yüksekokulları, bu seviyede okuyan öğrencilerin çoğunluğuna sahip iller olmuştur.
Kaynak: İMEAK DTO Sektör Raporu, s. 291.
Denizcilik eğitimi alanındaki fakültelere baktığımızda en fazla öğrenci bulunduran ilk üç şehir, İstanbul, Trabzon ve İzmir’dir. Bu il sınırlarında bulunan fakülteler toplam öğrencilerin yüzde 79’una sahiptir. Yukarıdaki tabloda da görüldüğü üzere toplam öğrenci sayısı sekiz binin üzerindedir.
Her tahsil seviyesindeki öğrencilerin çoğunluğuna baktığımızda, öğrenciler kaptanlık mesleğine ulaşacağı Deniz Ulaştırma İşletme Mühendisliği, Deniz Ulaştırma İşletme ile Güverte bölümlerini tercih etmektedir. Ayrıca, toplam öğrenci sayılarının yıldan yıla değişimine baktığımızda son yıllardaki öğrenci toplamının ve toplamın içerisindeki kız öğrenci sayısının bir önceki yıllara göre yükseldiğini belirtmekte fayda vardır.
Ülkemizin taraf olduğu Gemi Adamlarının Eğitim, Belgelendirilme ve Vardiya Standartları Hakkında Uluslararası Sözleşme ve ekleri (STCW), eğitim usul ve yöntemleri hakkında ana kaynaktır. Diğer bir deyişle, gemiadamlarının eğitim ve sınavlarıyla ilgili hususlar STCW hükümlerine göre düzenlenmiştir. Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği, gemiadamları ve kılavuz kaptanların yeterlikleri, eğitimleri, sınavları, belgelendirilmeleri, sağlık durumları, elektronik kayıt işlemleri, vardiya tutmalarına ilişkin kuralları ve disiplin işlemleri ile denizcilik eğitimi veren kurum ve kuruluşlara yönelik idari işlemleri düzenleyen önemli bir yönetmeliktir.
1970’li yıllardan bugüne geliştirilerek gelen IMO’nun denizci personel için en güncel STCW standardı, dünya denizlerinde çalışan gemiadamlarının standart eğitimi için geliştirilmiştir. Bu sözleşmeye imza atan Türkiye, aslında, Türk denizcilerinin uluslararası onayına katkı sağlamıştır.
Görüldüğü üzere denizcilik eğitimi belirli kısıtlar ve kurallara tabidir. Fakat, daha önceki yazılarımda detaylıca aktardığım denizcilik sektörü alt unsurları ve işleri yalnızca bu okulların mezunları olan personel tarafından sürdürülmez. Örneğin deniz turizmi sektörü çalışanları, sigortacılar ya da brokerler daha farklı lise ve üniversite öğrenimi alırlar. Bu nedenle eğitimde kaliteli seviyenin yakalanması ve devam etmesi, sadece belirli bölüm ya da programlara indirgenemeyecek kadar komplikedir.
Denizcilik sektöründe personel sorunu nicelik değil nitelik kaynaklı olduğunda öğrenci ve mezun sayısı değil bu mezunların kalitesi önem taşır. Zira kaliteli ve yeterli yetkinlikte personel sıkıntısı, orta ve uzun vadede temel sektörel problem hâline gelme özelliğine sahiptir.
Biliyoruz ki, uluslararasılık özelliğine sahip denizcilik; gemileri, limanları, tersaneleri ve işletmecilik prensipleriyle yılda yıla değişmektedir. Sektörün bu içsel özelliğine bağlı olarak mürettebat ve eğitimin kalitesi de buna ayak uydurmak zorundadır.
1990’lı yıllardan bu yana artan sayıda denizcilik eğitim kuruluşları, ülkemiz için çok önemli ve aynı zamanda gerekli bir gelişmedir. Türk denizcilerinin eğitiminde başı çeken ve kaliteli eğitimi ile dikkat çeken kuruluşlar, akademik programlardaki liderliklerini devam ettirecektir. Yine de bu alanda yeterli noktada olduğumuzu düşünmek bizi geri bırakacağından eğitim alanının sektörel gelişme için ne denli önemli olduğunu unutmamak gerekir. Ulusal ve uluslararası düzeyde denizcilikte ilerlemenin, kaliteli üretim ve hizmet tesisleri kadar donanımlı personel ile gerçekleştiği unutulmamalıdır.
Denizcilik sektörü, her alanıyla, yetişmiş personelin kısa zamanda oluşamayacağı bir sektördür. Nitelikli iş gücünü yakalamak zorlu bir süreçtir. Bu nedenle eğitim alanında doğru kararlar ilerlemeyi kolaylaştırırken, yanlışlar da birikerek geleceğe yön verir. Bu sebeple, eğitim alanının ne kadar önemli olduğunun bir kez daha altını çizmek istedim. Zira denizcilik, uluslararası kuralları uygulamayı bilmeyen ve kendini yeterli derecede yetiştiremeyen personelin kolaylıkla barınabileceği bir alan olmadığı gibi, devletlerin bu sahada ilerlemesinin durması ya da günceli yakalayamaması ulusal denizciliğin gelişimini de engelleyecektir. Eğitim süreçlerinin sistemli, tutarlı ve istikrarlı şekilde güçlendirilerek işgücü sorunlarının azaltılması, toplumsal cinsiyet eşitliğine yatırım yapılması ve bürokrasinin bu alanda verdiği hizmetleri iyileştirmesi önemlidir.
Bu haberin/makalenin tamamı ya da bir kısmı kaynak gösterilmeden yayımlanamaz. Kaynak gösterilse dahi aktif link verilerek kullanılabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayımlayanlar hakkında yasal işlem başlatılır.
