Son aylardaki yazılarımda genel olarak dünya denizciliğinin tarih yapıcılığı etkisini ve genel dünya tarihi üzerindeki katkılarını değerlendirdim. Büyük tarihsel olayların neresinden bakarsak bakalım, muhakkak tarihi değiştiren unsurlar görürüz. Tarım, yazı, teknoloji, ticaret, sanayi, sosyal devrimler bu tarihsel olayların bazılarıdır. Her biri ayrı ayrı ele alındığında tarih yapıcı etkiler izlenebilir. Fakat deniz sevgisi taşıyan ve denizciliği önemseyen insanlar, tarih yapıcı etkileri değerlendirirken denizciliğin gelişim evrelerine ayrı bakar. Bu bakış açısında aslolan husus devletlerin denizle kurmuş olduğu bağ, bu devletlerin denizci yetiştirme kabiliyeti ve uluslararası alanlara deniz üzerinden açılabilme yeteneğidir. Yine de bu bakışı taşıyan gözlerden uzaklaştığımızda nesnel düzlemde dahi deniz ve okyanusların kullanımının tarih üzerinde etkisi oldukça bellidir.
Diğer taraftan her tarihsel olay mutlak anlamda önem taşısa da denizlerin kullanımının insanlık tarihi kadar eski bir iş kolu olması nedeniyle insanlık tarihi üzerindeki yapıcı etkisi uzun süreli olma özelliğine sahiptir. Süreklilik içeren bu etkileşim nedeniyle tarih denizciliği, denizcilik de tarihi etkileyerek karşılıklı etkileşim süreci canlı kalmıştır.
Sadece deniz değildir tarihin akışını değiştiren unsur tabii ki; fakat denizler tarihe yön veren en önemli etkilerin başında gelir. Sadece ticarete faydası ve en ucuz modda en hacimli yük ve yolcu taşıma özelliğiyle en uygun taşımacılık aracı olması nedeniyle değil, özellikle 20’nci yüzyıla kadar bilgi akışının hızını ciddi anlamda kumanda eden özelliğiyle de tarihe yön vermiştir. Bilgiyi taşıyan insanlar bu vasıtalarla yer değiştirmiş, bilinen coğrafyalar arasında tüm yapıların değişmesine zemin hazırlamıştır. Bundan önceki yazılarımda da değindiğim gibi örneğin yeni dünyanın keşfi ile dünya tarihi denizci ülkeler tarafından yazılmıştır. Bu nedenle bugün içinde yaşadığımız siyasi dünyanın oluşumuna katkı sunan en birincil unsur denizciliğin kendisi olmuştur.
Biliyoruz ki 19’uncu yüzyılda gerçekleşen büyük dönüşümler ve teknolojik atılımlar 20’nci yüzyılı kökten değiştirdi. İnsanlık tarihi hiç olmadığı kapsamda ve hızda dönüştü. Kısa zaman içinde yaşanan döngüler askerî düzenden siyasete, ekonomiden sosyal yaşama kadar hayatın her cephesinde yenilikler getirdi. Zamanın kompleks yapısı içerisinde bugüne yaklaştıkça da tarihin akışında belirli bir noktaya odaklanmadan genel olarak tarihsel bilgi aktarmak pek mümkün olmamaya başladı. Bu tarihsel değişimin yönünü denizcilik üzerinden okumaya çalışmak, büyük oranda MarineDeal News okuyucularının ortak noktası olduğu gibi, denizciliğin önemini vurgulayan herkesin fikirsel temeli oldu.
Denizcilik kendi içerisinde çok boyutlu bir sektör olduğundan denizcilik tarihini tek başına anlatabilmek de bugünün dünyasında pek mümkün görünmemektedir. Dolayısıyla özellikle 19’uncu yüzyıl itibarıyla denizcilik tarihini anlatmak için bu tarihin yalnızca tek bir yönüne odaklanmak daha doğru sonuçlar verecektir. En son yazımda belirttiğim gibi denizcilik sektörü çeşitli alt endüstriyel alanlara sahip büyük bir sektördür. Bu nedenle özellikle 19’uncu yüzyılı takiben her biri kendi içerisinde kendi tarihsel gelişim çizgisine sahip olmaya başlamıştır. Bu sektörel alanları tanımak ve 20’nci yüzyılı anlamak için detaylı bir sektörel bakış gerektiğinin altını çizmek isterim. Artık denizciliği yorumlamak sadece denizyolu ticaretini merkeze koyarak olamamaktadır.
Denizcilik sektörünün unsurları birçok başlıkta toplanabilir; fakat genel kabul görmüş şekliyle şu başlıklarla ifade edilebilir: deniz yolu taşımacılığı, gemi ve yat inşa sanayi, gemi geri dönüşüm sanayi, kıyı yapıları, deniz turizmi, teknik ve destek hizmetler, su ürünleri. Her biri farklı uzmanlık alanları gerektiren ve açıkçası kendi içerisinde kendi tarihini yaratan bir özelliğe sahiptir. Önümüzdeki aylarda size bu alt sektörlerden bahsedeceğim ve mevcut durumlarını gerek İMEAK Deniz Ticaret Odası gerek UNCTAD (BM Ticaret ve Kalkınma Konferansı) istatistikleriyle anlatmaya çalışacağım.
***
Temmuz ayındayız. Denizci olarak en önemli günümüz kuşkusuz Denizcilik ve Kabotaj Bayramı’nı kutladığımız 1 Temmuz. Kendi karasularımızda ve kendi limanlarımız arasında yük ve yolcu taşımacılığı yapma hakkını kazandığımız Türk denizciliğini yülseltebilme gücüne kavuştuğumuz önemli bir dönemi kutladığımız gün.
Geçmişimize bakar bakmaz karşımıza yüzyıllara yayılan kapitülasyonlar ve bu imtiyazların lağvedildiği Lozan Antlaşması çıkar. Her ne kadar bu imtiyazların lağvedilmesi daha önce tartışılmışsa da kuşkusuz Lozan bu işe son noktayı koyan antlaşma olmuştur.
Aslında bu hakkın bir sözleşmeyle ele geçirilmesi önemlidir ama esas itibarıyla bunu kullanabilme becerisi gereklidir. Bu beceri var mıydı? Görünen odur ki vardı ve güçlendirilmeye çalışılıyordu. Büyük önderimiz Mustafa Kemal Atatürk’ün ifade ettiği gibi “En güzel coğrafi vaziyette ve üç tarafı denizle çevrili olan Türkiye, endüstrisi, ticareti ve sporu ile, en ileri denizci millet yetiştirmek kabiliyetindedir. Bu kabiliyetten istifadeyi bilmeliyiz; denizciliği, Türk’ün büyük millî ülküsü olarak düşünmeli ve onu az zamanda başarmalıyız”.
Türk denizciliği mevzuatının erken Cumhuriyet Dönemi kurumşallaşma sürecinde net bir şekilde ifade edilmiş olması mühim bir karar olmuştur. 1923 yılında Lozan ile kaldırılan kabotaj imtiyazı, 1926 yılında kabul edilen Türkiye Sahillerinde Nakliyatı Bahriye (Kabotaj) ve Limanlarla Kara Suları Dahilinde İcrayi Sanat ve Ticaret Hakkında Kanun ile Türk vatandaşlara verilmiş ve denizcilik kabiliyeti daha da güçlendirilmek istenmiştir. Kanun 29 Nisan 1926 tarihinde 815 numaralı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve erken dönem Türk denizciliği askerî, ticari ve siyasal düzlemde yükselişe geçmiştir.
7 maddelik bu Kanun’un Birinci Maddesi’nde; Türkiye sahilleri arasında yük ve yolcu naklini ve limanlarda cer ve kılavuzluk başta olmak üzere liman hizmetlerini Türkiye sancağına sahip deniz araçlarının verebileceği açıklanmıştır. Pek tabii ki yabancı bayraklı gemiler Türkiye limanlarından yabancı limanlara veya yabancı limanlardan Türkiye limanlarına yük ve yolcu taşıma hakkına sahiptir. Kanun’un takip eden maddeleri şu şekildedir:
“İKİNCİ MADDE — Nehirler ve göller ve Marmara havzasile boğazlarda bilûmum kara sularile kara sularına dahil bulunan körfez, liman, koy ve sairede vapur, römorkör, istimbot, motörbot, mavna, salapurya, sandal, kayık velhasıl makine, yelken, kürek ile müteharrik merakibi kebire ve sağire ile tarak, prizman, maçune, algarine, şat ve her nevi nakliye ve su dubaları limbo, sefaini tahlisiye ve emsali ile şamandıra, sal gibi sabit ve sabih vesait bulundurmak ve bunlarla seyrüsefer ve nakliyat icra etmek suretlerile ticaret hakkı Türkive tebaasına munhasırdır.
ÜÇÜNCÜ MADDE — Kara suları dahilinde balık, istiritye, midye, sünger, inci, mercan, sedef ve saire saydi, kum ve çakıl ve saire ihracı ve gerek sathi bahirde ve gerek karı bahirde mevcut kazazede sefain ve merakiple enkazı metrukenin ihraç ve tahlisi, dalgıçlık, arayıcılık, kılavuzluk, deniz bakkallığı ve bilcümle Türk vesait ve merakibi bahriyesi derununda kaptanlık, çarhçılık, kâtiplik, tayfalık ve amelelik ve saire icrası ve iskele, rıhtım hammallığı ve bilûmum deniz esnaflığı icrası Türkiye tebaasına munhasırdır.
DÖRDÜNCÜ MADDE — Hükûmet, muvakkaten ve hiçbir hak temin etmemek şartile ecnebi tahlisiye gemilerinin icrayi sanat etmelerine ve Türk tahlisiye gemilerinde ecnebi mutahassıs ve kaptan ve tayfa istihdamına müsaade edebilir.
BEŞİNCİ MADDE — Birinci madde hükmüne muhalif olarak Türkiye limanları beyninde kabotaj yapan sefain ve merakibi ecnebiyeden bin liradan on bin liraya kadar cezayi naktî ahz ve o sefine ve merakip maddei mezkûrenin ikinci fıkrası mucibince Türkiye limanları için hamule ve yolcu olmak ve çıkarmaktan altı aydan bir seneye kadar menolunur. Mugayiri kanun hareket eden sefine bir şirketi bahriye veya müteaddit sefaine malik olan bir veya müteaddit aşhasa ait olursa işbu men keyfiyeti şirketin veya eşhası mezkûrenin diğer sefainine de şamildir. İkinci ve üçüncü maddelerde zikrolunan tebaai mahalliyeye münhasır hukuku bahriyeden birini icraya cüret eden ecnebiler yüz liradan bin liraya kadar cezayi naktî ve bir aydan üç aya kadar hapis cezasile mücazat olunurlar. Bu cezalardan yalnız biri de hükmolunabilir. Mükerrirler hakkında iki kat olarak hükmedilir.
ALTINCI MADDE — İşbu kanun ahkâmı 1 temmuz 1926 tarihinden muteberdir.
YEDİNCİ MADDE — İşbu kanunun icrasına Ticaret ve Adliye vekilleri memurdur.”
1926 yılını takiben yükselen erken dönem Türk denizliğini daha önceki yazılarımda uzun uzun aktarmıştım. Doğaldır ki Kabotaj Kanunu denizciliğimizin bayramı olmuştur. Yazının başında da belirttiğim gibi devletlerin denizle kurmuş olduğu bağ, bu devletlerin denizci yetiştirme kabiliyeti ve uluslararası alanlara deniz üzerinden açılabilme yeteneği o devletin tarihini belirleyen kilometre taşlarının başında gelir. Kabotaj Kanunu bu kazanımımıza kurumsal destek sunmuş ve Türklerin denizcilik sahasındaki varlığının yükselmesine zemin oluşturmuştur.
Bu haberin/makalenin tamamı ya da bir kısmı kaynak gösterilmeden yayımlanamaz. Kaynak gösterilse dahi aktif link verilerek kullanılabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayımlayanlar hakkında yasal işlem başlatılır.
