Ana sayfa Yazarlar Aret Taşcıyan Ermeni basın yayın tarihi ve matbaacılık

Ermeni basın yayın tarihi ve matbaacılık

0
Tarih boyunca farklı medeniyetlerle haşır neşir kimliklerini yaşatmaya çalışan, özellikle Pers ve Bizans gibi iki güçlü medeniyet arasında asırlarca varlık mücadelesi veren Ermenilerin, bugüne dek varlıklarını sürdürmelerinin ardında yatan en önemli etken bence dil unsuru ve belki de nev-i şahsına münhasır “Ermeni Alfabesi”dir. Hint Avrupa Grubu’nda bağımsız, ses açısından çok çeşitli, 38 harften oluşan Ermeni Alfabesi, aydın bir din adamı olan Mesrop Mashdotz tarafından MS 406 yılında bulunmuştur.  Mesrop Mashdotz’a büyük destek veren dönemin din lideri Gatoghigos Sahag Bartev, öğrencilerden kurduğu bir ekip ile başta İncil olmak üzere dönemin en önemli edebiyat eserlerini Ermenice’ye tercüme ettirerek son derece önemli bir kültürel faaliyette bulunmuştur. Ermeni Kilisesi bu alfabe sayesinde Latin, Ortodoks ve Süryani Kiliselerinin etkisi altında kalmadan günümüze dek bağımsızlığını sürdürebilmiştir.
Ermeniler matbaa ile 16. yy başlarında tanışmışlardır. Papa IV Pius ile görüşmek üzere İstanbul’dan Vatikan’a gönderilen Apkhar Tibir Tokhadtsi (bugünkü anlamı ile Tokatlayan) Vatikan’dan Venedik’e geçmiş ve orada matbaacılık sanatını öğrenmiştir.1567’de İstanbul’a dönen Akhpar Tibir beraberinde getirdiği malzemeler ile Surp Nigoghos kilisesinde (bugünkü Karagümrük Kefeli Mescidi) kurduğu matbaada iki yıl içinde altı kitap basmıştır.
Osmanlı’da Ermeni Basını, dünyada ilk Ermenice yayın organı olan ve 1794 yılında Hindistan’ın Madras kentinde yayınlanan “Aztarar” (Haberci) ile başlar.”Aztarar” ilk olarak aylık dergi daha sonra da günlük gazete olarak yayınlanmıştır. Osmanlıların ilk resmi gazetesi Takvim-i Vekayi’nin 1832’de “Lirakir Medzaderutyan’nin Osmanyan” adı ile yayınlanan Ermenice nüshası ise İstanbul’da Ermenice yayınlanan ilk gazete olarak tarihe geçer. Osmanlı Devleti’nin doğrudan finanse ettiği bu gazete yayın hayatını 1850’ye kadar sürdürür.
Bağımsız olarak doğrudan Ermeniler tarafından yayınlanan ilk Ermenice gazete ise 1839 yılında İzmir’de yayın hayatına başlayan ve bilahare İstanbul’a taşınarak 60 yıl yayın hayatını sürdüren “Avedaper” olmuştur. Bununla beraber “Masis” (1852), “Jamanak” (1863), “Hayrenik” (1870) aynı dönemde toplumun etkili yayın organları olmuşlardır. İlk gerçek anlamda Ermenice siyasi cemaat gazetesi, 1840 yılında İzmir’de yayınlanan gün doğumu anlamına gelen “Arshaluys” olmuştur.
1 Temmuz 1846 yılında yayına başlayan “Hayasdan” ise Cemaat Meclisinin Resmi Yayın Organı olarak tarihe geçti. Garabed Utucuyan’ın 1852’de kurduğu “Masis” ise Ermeni basınında bir çığır açmıştır. Birçok aydının yönetiminde 36 yıl yayın hayatını sürdüren “Masis” özellikle Batı Ermenileri’nin fikir hayatında önemli bir yer tutmuştur. Ancak 1888 yılında sansüre yenik düşerek yayın hayatına veda eder. 1855’de İstanbul’da yayınlanmaya başlayan ve bilahare yayın hayatına Van’da devam eden Migirdic Kirimyan’ın çıkardığı “Ardzivi Vaspuragan” ise dönemin önemli yayınlarındandı. 1856 yılında yayın hayatına giren ve 18 yıl süreyle hayatta kalan “Megu” (Ari) ise ilk Ermenice mizah dergisi olarak tarihe geçti.
1857’de “Yerevag” dergisi din ve eğitim alanlarında araştırma ve incelemelere ağırlık verirken 1861’de “Giligya”  (Kilikya) da tıp konusunda araştırmalara ağırlık veren ilk dergi olarak karşımıza çıkar. 1909’da “Punc” (Demet) adını alarak 1919 yılına kadar aylık dergi olarak yayın hayatına devam eder. İstanbul’da yayınlanan 1875 ‘te Nigoğos ve Hagop Tagciyan tarafından kurulan “Nıvakık Osmanyan” (Osmanlı Nağmeleri) de tümüyle müziğe ayrılmış ilk yayın organı olmuştur.
Istepan Utuciuyan’ın 1882’de kurduğu “Puragin” haftalık dergi olarak 26 yıl yayın hayatında kalır. Yine 1882’de çocuk dergisi olan “Puragan Mangants” (Çocukların Çiçek Bahçesi) ile 1883’de bilim ve araştırma dergisi olarak yayına giren “Yergrakund” (Yerküre) dönemin önemli yayınları arasında yerlerini alırlar.
1795’ten itibaren düzenli yayınlanan gazete ve dergilerin yanı sıra birçok da yıllık yayınlanmıştır. İstanbul Ermeni Basın tarihinin en önemli yıllığı 1883’de başlayarak 1950’lere kadar yayında kalan Yedikule Surp Pirgic Ermeni Hastanesi’nin Yıllığı;  “Intartsag Oratsuyts Surp Pirgic Asgayin Hivantanotsi” idi.  Ayrıca aynı hastanenin dergisi olarak 1949’da yayına giren Surp Pirgic dergisi de aylık dergi olarak günümüze dek yayın hayatını sürdürmektedir. Tanınmış tiyatro sanatçısı Hagop Ayvaz’ın 1946’da çıkardığı “Kulis” sanat dergisi de 1996’ya kadar elli yıllık bir süre Türk Sanat tarihi sahnesinde yerini almıştır.
Bir zamanların sayı, kalite ve çeşitlilik konusunda örnek konumundaki Ermeni basın mirası günümüzde birkaç yayın organı tarafından temsil edilmektedir. Bunlar arasında Ermenice yayınlanan “Jamanak” ve “Marmara” ile kısmen Ermenice ve kısmen Türkçe yayınlanan “Agos” gazeteleri ve “Luys” (Işık), “Paros” (Deniz Feneri), “Jibid” (Gülümseme) gibi dergilerin yanı sıra, Ermeni Patrikhanesi’nin kilise bülteni olan “Lraper”, Mihitaryan, Getronagan, Tibrevank Okulları’ndan yetişenlerin derneklerinin yayınladığı dergiler olan “ Nor San”,’Megu”,”Lusadu”,’Punc” ve Yeşilköy Kilisesi’nin Dergisi “Talarkyug” u sayabiliriz.
28 Ekim 1908 tarihinde Misak ve Sarkis Kocunyan kardeşler tarafından kurulan ve günümüze dek yayın hayatına devam eden “Jamanak” (Zaman) gazetesi Türkiye’de kesintisiz olarak en uzun yayın hayatına sahip gazete olma unvanını korumasının yanı sıra dünyada da kesintisiz yayınlanan en eski Ermenice gazetedir. Marmara ise 31 Ağustos 1940 tarihinden bu yana pazar ve resmi tatil günleri dışında yayın hayatına devam etmektedir. Cemaatin en genç gazetesi olan “Agos” (Çığır) ise 1996’dan bu yana Ermenice ve Türkçe olarak yayın hayatına devam etmektedir.
Osmanlı İmparatorluğu’nda 1795’ten Cumhuriyet dönemine kadar 22 ayrı dilde (1) 2046 gazete ve dergi yayınlanmış, bunların içinde birinci sırayı 630 yayınla Fransızca alırken ikinci sırayı 601 yayınla Ermenice almıştır. Tüm bu yayınlardan ve bahsetmediğimiz yüzün üstünde yayından çıkan istatistiklere göre 1832 yılından bu yana gecen 182 yıl zarfında sadece İstanbul’da Ermenice ve Ermeni alfabesiyle Türkçe 450’nin üzerinde gazete, dergi ve yıllık yayınlanmıştır. Aynı dönem içerisinde İzmir’de 38 yayına ve Anadolu’nun 20 kadar il ve ilçelerinde ise 70 civarında yayına rastlanmıştır.
Denizciliğin son yılların en kötü günlerini yaşadığı bu günlerde dikkatinizi birazcık olsun denizcilik ve navlun piyasalarının, index hesaplamalarının dışına çekmeye çalıştım. Başarabilmiş olmayı umarak çok çeşitli yayın organlı, güzel gelecek günler dilerim.

1-Vagarsak Seropyan, “Ermenice Basımevleri” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi C.3.
2-Ziyad Ebuziyya, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Türkçe Dili Dışındaki Basını”, Türkiye’de Yabancı Dilde Basın. Basın Yayın Yüksek Okulu 1985.